سامانه جامع مسکن | از زمین تا زندگی
سکنانت؛ سامانه جامع مسکن
سامانه جامع مسکن

شهر نفوذناپذیر زیر باران؛ چگونه محله‌ها را در برابر آب‌گرفتگی مقاوم کنیم؟

نویسنده: تحریریه سکنانت

یک بارندگی کوتاه اما شدید می‌تواند در محله‌ای آسفالت‌شده، زیرگذر یا پارکینگ را به نقطه آب‌گرفتگی تبدیل کند؛ درحالی‌که همان میزان بارش در محیطی دارای خاک نفوذپذیر و فضای باز ممکن است رفتار دیگری داشته باشد. مدیریت سیلاب شهری فقط به بزرگ‌تر کردن کانال‌ها محدود نیست. برنامه‌ریزان در جهان مجموعه‌ای از راهکارها را برای کاهش حجم رواناب، نگهداری موقت آب و حفاظت از ساختمان‌ها بررسی می‌کنند. در نشست اقلیمی COP31 در آنتالیای ترکیه در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، برنامه اسکان بشر سازمان ملل نیز بر پیوند مسکن، زیرساخت محلی و تاب‌آوری در برابر سیلاب و گرمای شدید تأکید کرد.

گذر شهری با درختان و آبراهه گیاهی کنار پیاده‌رو برای جذب و هدایت بارش

چرا آسفالت و بتن رفتار بارش را تغییر می‌دهند؟

وقتی زمین طبیعی با سقف، پارکینگ، خیابان و پیاده‌رو نفوذناپذیر پوشانده می‌شود، سهم بیشتری از بارش به رواناب سطحی تبدیل می‌شود. این آب باید در زمان کوتاهی از شبکه جمع‌آوری عبور کند. اگر ظرفیت لوله‌ها، کانال‌ها یا آبروهای محلی متناسب با بارش و وضعیت حوضه نباشد، تجمع آب رخ می‌دهد. گرفتگی دهانه آبرو با زباله و رسوب یا ساخت‌وساز در مسیرهای طبیعی آب نیز می‌تواند مشکل را تشدید کند.

اما نفوذپذیرکردن هر سطحی بدون مطالعه خاک، سفره زیرزمینی یا تأسیسات مدفون راه‌حل نیست. در زمین‌هایی با خاک کم‌نفوذ، آلودگی خاک یا زیرساخت حساس ممکن است جذب آب محدود یا نامناسب باشد. بنابراین راهبرد شهری باید شامل ترکیبی از هدایت، ذخیره‌سازی موقت، نفوذ کنترل‌شده و نگهداری منظم شبکه باشد؛ نه یک نسخه مشابه برای همه محله‌ها.

زیرساخت سبز به چه معناست؟

آژانس حفاظت محیط‌زیست آمریکا در راهنمای مدیریت سیلاب توضیح می‌دهد که راهکارهایی مانند باغ باران، آبراهه گیاهی و روسازی نفوذپذیر می‌توانند بخشی از رواناب را جذب یا ذخیره کنند و فشار بر شبکه لوله‌کشی را در بارش‌های مشخص کاهش دهند. عملکرد این روش‌ها وابسته به خاک، طراحی، شدت بارش و نگهداری است و به معنی حذف کامل خطر سیل نیست. در رخدادهای بزرگ، شهر همچنان به مدیریت آبراهه‌ها، مسیرهای خروج اضطراری و زیرساخت خاکستری نیاز دارد.

آبراهه گیاهی معمولاً در کناره معبر یا فضای سبز برای کندکردن جریان و کمک به پالایش آن طراحی می‌شود. باغ باران می‌تواند قسمتی از آب سطوح اطراف را برای مدت محدود دریافت کند. روسازی نفوذپذیر نیز امکان عبور بخشی از آب از سطح به لایه‌های زیرین را فراهم می‌کند. هرکدام به طراحی هیدرولوژیکی، کنترل رسوب و برنامه نگهداری نیاز دارند و نباید بدون ارزیابی شرایط بار ترافیکی یا خطر آلودگی به‌کار روند.

از طرح نمایشی تا شبکه عملکردی محله

اگر چند مترمربع کف‌پوش نفوذپذیر در محوطه یک مجتمع نصب شود، اما آب از سطح خیابان با شیب نامناسب به زیرزمین آن سرازیر شود، مسئله اصلی حل نشده است. برنامه‌ریزی باید از مقیاس حوضه آبریز شهری شروع کند و مسیر حرکت آب را در خیابان، فضای باز، پارکینگ و ساختمان ببیند. در برخی نقاط، نگهداری موقت آب در فضای سبز می‌تواند مفید باشد و در نقاط دیگر اولویت با بازکردن مسیر آبرو و ایمن‌سازی ورودی زیرزمین است.

شهرداری برای تصمیم دقیق به نقشه نقاط آب‌گرفتگی تکرارشونده، سابقه بارش، اطلاعات شیب، وضعیت شبکه و ظرفیت تعمیر و نگهداری نیاز دارد. سامانه گزارش مردمی آب‌گرفتگی می‌تواند به شناسایی نقاط مسئله‌دار کمک کند، اما ادعاهای مکانی باید با بازدید و داده مهندسی تأیید شوند. جمع‌آوری اطلاعات صرف بدون تبدیل آن به برنامه عملیاتی، ارزش محدودی دارد.

فرصت ایران؛ محله‌های متراکم و هزینه اصلاح

بسیاری از مناطق شهری ایران با فضاهای باز محدود، آسفالت فرسوده و شبکه قدیمی دفع آب‌های سطحی روبه‌رو هستند. در چنین شرایطی، اجرای یک پروژه بزرگ و پرهزینه در تمام شهر شاید ممکن نباشد. می‌توان ابتدا نقاط پرخطر، مدارس، مراکز درمانی، مسیرهای پرتردد و ورودی ساختمان‌های حساس را اولویت‌بندی کرد. نمونه‌های کوچک آزمایشی نیز زمانی ارزش دارند که میزان رواناب، هزینه نگهداری و عملکرد در چند بارش ثبت شود.

همچنین هر پروژه عمرانی جدید می‌تواند فرصت جلوگیری از تشدید مشکل باشد. اگر پارکینگ یا معبری بازسازی می‌شود، می‌توان هم‌زمان مسیر آب، شیب سطح، ظرفیت دریچه‌ها و امکان استفاده از مصالح مناسب را بررسی کرد. این به معنی اجباری‌بودن روسازی نفوذپذیر در همه پروژه‌ها نیست؛ انتخاب باید با نظر مهندس متخصص، ضوابط محلی و آزمون شرایط زمین انجام شود.

مسکن و تاب‌آوری شهری از هم جدا نیستند

نشست ۱۲ نوامبر COP31 تأکید کرد تعهدات اقلیمی باید در کیفیت زندگی مردم و تاب‌آوری خانه و محله منعکس شوند. از منظر سکونت، آب‌گرفتگی مکرر فقط مسئله ترافیک نیست؛ ممکن است به آسانسور، موتورخانه، سیستم برق، انبار و کیفیت بهداشت ساختمان آسیب بزند. خانوار کم‌درآمدی که توان تعمیر مکرر ندارد، آسیب بیشتری از هر اختلال دریافت می‌کند. به همین دلیل ارزیابی خطر باید در کنار شاخص اقتصادی و اجتماعی محله انجام شود.

در محله‌های نوساز نیز باید درباره محل ورود آب به زیرزمین‌ها، جانمایی تجهیزات حساس و راه دسترسی امدادی پیش از بهره‌برداری تصمیم گرفت. اجرای جزئیات سازه‌ای و تأسیساتی نیازمند طراحی صلاحیت‌دار است؛ توصیه رسانه‌ای نباید به‌عنوان دستور تغییر سازه یا شبکه عمومی استفاده شود. در مناطق سیل‌خیز، خطرهای بالادستی ممکن است بسیار فراتر از توان یک باغ باران محلی باشند.

نتیجه؛ شهر باید بارش را مدیریت کند نه فقط جابه‌جا

تجربه جهانی نشان می‌دهد کاهش خطر آب‌گرفتگی با ترکیبی از برنامه‌ریزی حوضه، تعمیر شبکه، حفاظت از مسیرهای طبیعی و زیرساخت سبز امکان‌پذیر است. برای شهرهای ایران، قدم نخست تهیه نقشه خطر و محاسبه هزینه اقدام و عدم اقدام است. محله تاب‌آور محله‌ای نیست که فقط در روز خشک زیبا باشد؛ باید در روز بارانی نیز مسیر حرکت، خانه‌ها و خدمات حیاتی آن تا حد امکان ایمن باقی بمانند.

نکته مهم دیگر، مسئولیت نگهداری پس از افتتاح است. کف‌پوش نفوذپذیری که منافذ آن با رسوب مسدود شده یا آبراهه‌ای که با زباله پر شده باشد، عملکرد طراحی‌شده را حفظ نمی‌کند. بنابراین هزینه پاک‌سازی، پایش و آموزش نیروهای خدمات شهری باید از ابتدا در بودجه طرح دیده شود. شهرها لازم است علاوه بر هزینه ساخت، شاخص‌هایی مانند مدت باقی‌ماندن آب پس از بارش و تعداد نقاط آب‌گرفتگی تکراری را نیز رصد کنند. بدون این ارزیابی، پروژه ممکن است فقط جلوه‌ای زیبا داشته باشد.

اشتراک‌گذاری

نظرات کاربران

ثبت دیدگاه در نسخه آزمایشی فعال نیست.